بسته بندی به محافظی اطلاق می شود که به کمک آن سلامت کالای بسته بندی شده پس از تولید تا مرحله مصرف حفظ می شود. بسته بندی افزون بر این حفاظت، نقش دیگری نیز بر عهده دارد و آن شناساندن کالا به خریدار است. بسته بندی مانند پل ارتباطی میان خریدار و کالاست که به وسیله نمایش مناسب و جذاب کالا به آن شخصیت می دهد .

صنایع بسته بندی، وظیفه بزرگی را در ماندگاری، حفاظت، نگهداری، سهولت و دوام طی حمل و نقل و انتقال کلیه محصولات صنعتی و کشاورزی به عهده دارند. در ضمن، بسته بندی مناسب و شکیل در بازاریابی و جلب رضایت مشتری نقش بسزایی ایفا می کند که این موضوع هم در بازار داخلی و هم در امر صادرات از اهمیت ویژه ای برخوردار است .

در حال حاضر، صنایع متعدد و مختلفی در امر بسته بندی فعالیت می کنند و برای هر کالا با توجه به ماهیت فیزیکی، شیمیایی و بهداشتی آن از یک نوع بسته بندی استفاده می شود. بسته بندی ها از انواع کاغذ، چوب، شیشه یا فلزات ساخته می شوند. نوع ماده اولیه به کار رفته در ساخت آن ها، بستگی به نوع کالا دارد. هم چنین، از نظر علم بازاریابی می توان از بسته بندی برای جذاب کردن کالا به منظور جلب توجه خریدار نیز استفاده کرد. هم زمان با توسعه و تحول ماشین های بسته بندی، ساخت مواد اولیه جدید بسته بندی نیز جدیت یافته است. گرچه امروزه هم موادی چون انواع کاغذ، چوب، شیشه و فلز کاربرد گسترده ای در صنایع بسته بندی دارند، اما با پیش رفت صنعت پلاستیک و عرضه شدن صدها نوع مواد پلاستیکی گوناگون برای کاربردهای مختلف، دنیای صنعت بسته بندی به دنیایی زیباتر، شفاف تر، کاراتر و مطمئن تر تبدیل شده است. صنعت بسته بندی در جهان امروز از چنان تحولی برخوردار شده است که برای پیشرفت و توسعه آن از محافل دانشگاهی گرفته تا مراکز پژوهشی و صنعتی متعدد به تلاشی روزمره اشتغال دارند .

در شکل 1 آمار توسعه مواد بسته بندی در کشور آلمان از سال 1965 تا 2005 نشان داده شده است. نمودار 2 آمار توسعه حجم مصرف مواد بسته بندی مانند شیشه،فلز، لایه دار شدن و پلاستیک طی سال های 2003 تا 2007 میلادی را نشان می دهد.

طراحی بسته بندی

دو هدف عمده در طراحی بسته بندی مورد نظر است: تضمین سلامتی و ارتقای محصول. بسته بندی در طراحی بسته بندی، ساختار و ظاهرآن ملاک است. بسته بندی باید چنان طراحی شود که محصول در شرایط مناسب باقی بماند. طراحی بسته بندی به خواص مکانیکی، شیمیایی و فیزیکی محصول که بسته بندی می شود ارتباط دارد. محصولات مختلف ممکن است به تغییرات دما یا رطوبت حساس یا این که جاذب میکروب (باکتری، کپک ها)؛ یا حشرات باشند. آنها ممکن است به آسانی طی واکنش شیمیایی مانند اکسایش فاسد یا از بین بروند. بنابراین، نوع و ترکیب بسته بندی در ارتقای کیفیت محصول مهم است. تحلیل جنبه های انتخاب و طراحی بسته بندی برای یک بازار نیازمند داشتن اطلاعاتی درباره شیوه های تجارت، جمعیت قیمت ها نیاز مشتری و شرایط محیطی و قانونی می باشد .

کارکرد بسته بندی

هر بسته 4 وظیفه دارد که شامل نگهداری، حفاظت، آسان کردن جابه جایی و ارتقای فروش است .

نگهداری : بسته باید مقدار معینی از محصول را تا حد ممکن به طور کارآمد نگهداری کند. این مقدار ممکن است برحسب حجم وزن یا تعداد واحدها اندازه گیری شود. کادربندی محکم بسته به منظور صرفه جویی و دوام مهم است .

حفاظت : بسته بندی باید محکم و به اندازه کافی با دوام باشد و از محتویات آن در برابر فاسد شدن شکستگی رطوبت و دست برد محافظت کند .

جابه جایی آسان : بسته باید جا به جایی محصول تا رسیدن به دست مصرف کننده نهایی را آسان کند. طراحی بسته بندی باید هزینه های نقل و انتقال و توزیع را به حداقل برساند. بسته بندی باد چنان طراحی شود که هر قسمتی در سیستم را بتوان به آسانی چه به شکل ماشینی یا غیر ماشینی جا به جا کرد تا در بازار هدف قرار گیرد .

ارتقای فروش : بسته بندی باید روی ارتقای فروش محصول در کوتاه مدت و بلند مدت موثر باشد. هنگامی که یک بسته شرایط نگهداری حفاظت و جابجایی آسان را برآورده کند می تواند یک فروشنده خوب برای محصول باشد .

پلاستیک ها در صنعت بسته بندی

تا دوران پس از جنگ جهانی دوم پلیمرهای سنتزی که از مشتقات نفتی تهیه می شدند در صنعت بسته بندی اهمیت نداشتند اما در حال حاضر هیچ ماده ای را نمی توان حیاتی تر از مواد پلیمری یا به عبارتی پلاستیک ها برای این صنعت معرفی کرد. پلاستیک ها درشت مولکول های آلی هستند که به وسیله پلیمر شدن تراکمی، تخمیر زیستی یا فرآیندهای مشابه و ترکیباتی با مولکول های با وزن کم یا جایگزینی شیمیایی درشت مولکول های طبیعی به دست می آیند. مواد یا ترکیبات دیگری نیز ممکن است به این ترکیبات درشت مولکول افزوده شوند. پلاستیک ها با فن آوری های تبدیلی استاندارد مانند اکستروژن، قالب گیری دمشی، قالب گیری ریخته گری و.. به دست می آیند. از ویژگی های بارز پلاستیک ها سبکی وزن، قدرت پوشش دهی و تکیه پذیری زیاد عایق کاری گرمایی خوب، بی اثر بودن در برابر مواد شیمیایی و قیمت نسبتا ارزان است که باعث مصرف روزافزون آنها در صنایع بسته بندی شده است .

کاربرد انواع پلاستیک ها به شکل فیلم های سخت، نیمه سخت، نرم، اسفنجی، دارای تراکم و چگالی های مختلف، پفکی سبک ضدضربه، عایق و نیمه عایق برای صنایع الکترونیک، فیلم های چند لایه (تا 9 لایه) برای تازه نگهداشتن سبزی ها و میوه ها، بسیار مقاوم، پوشش های مایع، جامد و اسفنج های مناسب برای محافظت مصنوعات خانگی و نیز به عنوان تکیه گاه کف جعبه های چوبی، مقوایی، فلزی برای حمل و نقل در مسیرهای طولانی است. شکل 3 درصد مصرف پلاستیک ها را در کاربردهای مختلف نشان می دهد. ملاحظه می شود حدود 39 درصد از پلاستیک ها در صنعت بسته بندی، 21 درصد در صنعت ساختمان، 7 درصد در صنعت خودرو و حمل و نقل، 6 درصد در صنایع الکترونیک، 4 درصد در لوازم خانگی به کار می برند.

  صرف پلاستیک ها در بسته بندی مواد غذایی، دارویی و بهداشتی

مصرف و کاربرد پلاستیک ها در صنایع مختلف بسته بندی مواد غذایی، دارویی و بهداشتی روند رو به رشدی دارند. این مواد روی بهداشت و سلامت جامعه موثرند. ماده بسته بندی ایده آل ضمن در برگرفتن و محفوظ داشتن محصول، فضای خنثی و مجزایی بین محصول و محیط ایجاد می کنند. در واقع ماده بسته بندی خنثی هیچ واکنشی با ماده غذایی یا بهداشتی بسته بندی شده ندارد. آمار نشان می هد ( شکل 4 ) با توجه به توسعه و رشد مصرف انواع پلاستیک های بسته بندی در جهان بازار مصرف انواع پلاستیک های بسته بندی در آمریکای شمالی با رشد 25 درصد از دو و نیم میلیارد پوند در سال 2004 به سه و دو دهم میلیارد پوند در سال 2009 رسیده است .

 در سطح مواد بسته بندی پدیده مهاجرت مواد کمک فرآورش و مواد افزودنی از مواد در تماس با غذا مطرح می شود. با مطالعه سم شناسی روی افراد بررسی های اثر سمیت نشان داده شده است. به علت وقوع مهاجرت از مواد بسته بندی به دورن غذا بسته بندی می تواند به عنوان منبعی از آلودگی مطرح شود. از این رو مراجع قانون گذاری در جهان به ضرورت کنترل چنین آلودگی هایی اقرار کرده اند. از سوی دیگر تشخیص، تجزیه و کنترل بسته بندی های پلاستیکی از جمله اندازه گیری مونومرهای فرار و باقیمانده اولیگومرها، تعیین مقدار مواد افزودنی، تعیین انواع مواد مهاجرت کننده، مواد جاذب سطحی، نفوذ گازها به داخل و تراوایی بخار آب از داخل ظرف بسته بندی ضروری است .

مواد افزودنی در پلاستیک های بسته بندی

پلیمرها موادی خنثی هستند و روی مواد غذایی اثر ندارند ولی هنگام فرآورش یا شکل دهی برای بهبود خواص و افزایش عمر مصرف پلیمرها، مواد شیمیایی متنوعی به آنها افزوده می شود. به این مواد شیمیایی مواد افزودنی می گویند. هر کدام از این مواد خواض ویژه ای دارند که بدون آنها کاربرد مواد پلیمری عملی نخواهد یود. در این قسمت سعی خواهد شد تا به طور خلاصه انواع مواد افزودنی، خوص و کاربرد آن ر اختلاط با پلاستیک های بسته بندی معرفی شوند. مواد شیمیایی که در ساخت پلاستیک های بسته بندی استفاده می شوند، به 4 دسه اصلی زیر تقسیم بندی می شوند :

1- مونومرها و آغازگرها

2- کاتالیزورها

3- حلال ها و واسطه های تعلیقی

4- مواد افزودنی

هر یک از این مواد خواص ویژه ای دارند. انتخای هر یک از آنها با توجه به ساختار و خواص فیزیکگی پلیمرها و حیطه کاربرد آنها متفاوت است. مواد افزودنی با توجه به کاربردشان، انواع مختلفی دارند که هر یک دارای تعریف و ویژگی های خاصی هستند. این مواد به 3 دسته زیر نقسیم می شوند .

الف ) مواد افزودنی که پلیمرها را در برابر تجزیه و تخریب پایدار می کند .

شکست و تخریب پلیمرها اغلب شامل شکست زنجیره های درشت مولکول ها با افزایش انرژی، تابش فرابنفش و گرماست. تخریب به وسیله مکانیزم شیمیایی از جمله اکسایش و هیدرولیز ایجاد می شود. این دسته از افزودنی ها شامل :

ضداکسنده ها: بازدازنده های موثری که پلیمر را در برابر اکسایش محافظت می کند .

پایدارکننده های نوری: موادی که از تخریب فیزیکی و شیمیایی پلیمر در برابر نور جلوگیری می کند .

پایدارکننده های گرمایی: موادی که از تخریب فیزیکی و شیمیایی پلیمر در برابر گرما هنگام تولید، انبار کردن و کاربری جلوگیری می کنند .

ب ) مواد افزودنی که فرآورش را آسان یا کنترل می کنند.

این دسته شامل:

روان کننده ها: موادی که سبب کاهش اصطکاک، گرما و پوشش بین دو سطح می شود.

کمک فرآورش ها: موادی که به هنگام افزودن به پلیمرهای ترد و شکننده قدرت استحکام آنها را افزایش می دهد. (سختی و استحکام ضربه )

ج) مواد افزودنی که خواص جدیدی به پلیمرها می دهند.

این مواد مانند: شفاف کننده های رنگ، بهبود دهنده های خواص مکانیکی و مقاومت ابعادی و مواد زیست تخزیب پذیر هستند. چنین افزودنی هایی شامل:

رنگ دانه ها: موادی که قابلیت انتقال رنگ را به پلیمر داند. رنگ دانه ها به منظور بهبود خواص ظاهری پلاستیک ها و حفاظت از آنها در مقابل تخریب نوری افزوده می شود.

عوامل هسته زا: موادی که تشکیل بلورها را سرعت می بخشند. از آنها برای ایجاد مناطق بلوری ریز و افزایش شفافیت پلیمر استفاده می شوند.

پرکن ها: پرکن ها جامدات ریزی هستند که به سیستم پلیمری برای تقویت برخی از خواص و کاهش قیمت تمام شده آنهاافزوده می شود. این مواد ممکن است مواد معدنی، پودر های فلزی یا مواد آلی باشد. خواص پرکن ها و پلیمرها به علت واکنش بین پلیمر و پرکن تغییر می کند. این تغییرات را می توان به وسیله تغییرات حجمی شکل ذرات پراکنده و خواص جمعی اجزای تشکیل دهنده پلیمر اندازه گیری کرد.

بازدارنده های اشتعال: موادی که به روش های شیمیایی و فیزیکی در سوختن مواد دخالت می کنند و قابلیت احتراق مواد سوختنی را کاهش و مقاومت پلیمرها را در برابر اشتعال افزایش می دهند و از گسترش آن جلوگیری می کنند.

عوامل ضدبار ساکن: موادی که هنگام افزودن به پلیمر در تجمع الکتریسته سالن در سطح پلیمر جلوگیری کرده یا بارهای االکتریسیته ساکن را تخلیه می کند.

نرم کننده ها: موادی که هنگام افزودن به پلاستیک ها، کارایی، انعطاف پذیری و انبساط پلاستیک ها را افزایش می دهد.

ارسال شده توسط : محقق سایت ایران هولوگرام - ٥  تیر , ١٣٩٠