بشر پس از سال ها تخريب، تنها دو دهه است که به فکر بازسازي محيط زيست افتاده و در اين راه همچون بسياري از انقلاب هاي ديگر، تا حدودي زياده روي کرده است. هم اکنون مواد مورد استفاده براي حمل و نقل، اطلاع رساني و محافظت از کالاها که اصطلاحا بسته بندي ناميده مي شوند، در مرکز توجه همگان قرار گرفته و به دليل همان زياده روي، از آنها به عنوان دشمن شماره 1 محيط زيست ياد مي شود. اما آيا اين درک ما از بسته بندي به واقع صحيح است؟ آيا بسته بندي اين قدر بي رحم است؟ حال با نگاهي بي طرف  و به دور از هر نوع جانبداري به موضوع خواهيم پرداخت. مطابق با آمار رسمي تهيه شدده توسط مراجع دولتي معتبر در سطح جهان، هر منزل مسکوني سالانه در حدود 3 تن کالا از هر نوع خريداري مي کند که براي توليد آنها به طور متوسط سالانه به 110 گيگاژول انرژي نياز است.

اين مواد و اجناس براي رسيدن به دست مصرف کننده نهايي، از چرخه هاي مختلفي عبور مي کند  و در هر چرخه، تحت فشارهاي گوناگون قرار مي گيرد. توليدکنندگان اين محصولات، محافظت از کالاي توليدي و سالم به مقصد رساندن آن ها را وظيفه خود مي دانند. حال سوال اينجاست که براي جلوگيري از هدر رفتن 110 گيگاژول انرژي مذکور و منابع انساني به کار گرفته شده براي توليد اين کالاها چه بايد کرد؟

جالب اينجاست که صنعت بسته بندي، اين وظيفه را تنها با 7 گيگاژول و با وزن کمتر از 200 کيلوگرم به انجام مي رساند. در حالي که در جوامع توسعه يافته اي هم چون انگلستان، تنها 3 درصد از محصولات غذايي پيش از رسيدن به فروشگاه هاي عرضه کننده، از چرخه توزيع خارج مي شوند. اين ميزان در کشورهاي درحال توسعه به 50 درصد مي رسد. تنها دليل اين تفاوت آشکار استفاده صحيح از بسته بندي است. خود قضاوت کنيد: صرف 7% انرژي بيشتر يا هدر رفتن 50 % از محصول؟

يکي از ايراداتي که به بسته بندي وارد مي شود، زياده از حد بودن آن در برخي از محصولات است. بد نيست بدانيد که صنايع توليدي علاقه چنداني به بسته بندي ندارند چرا که بسته بندي هزينه توليد را بالا برده، قيمت تمام شده را افزايش مي دهد و رقابتي نگاه داشتن قيمت ها را با چالش مواجه مي سازد. از اين رو بسياري از توليدکنندگان همواره در تلاش هستند تا از حداقل بسته بندي ممکن سود ببرند. فعالان محيط زيست فقط به ميزان بسته بندي توليد شده توجه مي کنند و از افزايش جمعيت و مصرف گرا شدن شهروندان کاملا غافل هستند. آمار، گوياي اين واقعيت شيرين و نهان مي باشد که با وجود رشد متوسط 28 درصدي توليد ناخالص ملي تمامي کشورهاي جهان، در طي 20 سال اخير، بسته بندي اعمال شده بر روي اين محصولات تنها 8 درصد رشد داشته و اين گوياي همت بلند طراحان و توليدکنندگان بسته بندي در کاهش استفاده از مواد و افزايش کارايي بسته بندي است.

از ادعاهاي مطرح شده سبزها، عدم وجود قوانين کافي براي تشويق توليدکنندگان به استفاده کمتر از بسته بندي است اما واقعيت چيز ديگري است. در حال حاضر در سطح قاره سبز، قوانين ملي و فراملي بسياري براي راه اندازي هر چه سريع تر مراکز بازيافت بسته بندي، تصويب و به مرحله اجرا در آمده است. در تمامي قوانين مصوب نيز جرايم سنگين براي شرکت هاي کم کار در اين امر، در نظر گرفته شده است. به علاوه قواي مجريه اين کشورها مجدانه بر اجراي اين قوانين نظارت دارند. نتيجه اين قوانين بعد از چند سال آشکار شد و هم اکنون پس از 10 سال تلاش وافر، سالانه در حدود 60 درصد از کل بسته بندي توليدي، بازيافت مي شود و صنايع مختلف در طول اين 10 سال بيش از 5/1 ميليارد پوند هزينه کرده اند. در حالي که 10 سال قبل تنها 3 ميليون تن بسته بندي استفاده شده، به مرحله بازيافت مي رسيد. اين رقم هم اکنون 6 ميليون تن در سال است. در اين بخش مي توان اميدوار به خبرهاي بهتري بود چرا که دولت ها، صنايع و مصرف کنندگان دست در دست يکديگر براي رسيدن به نقطه مطلوب در تلاش هستند.

بسته بندي و خدمات آن به جوامع بشري
با شهرنشين شدن بشر، فاصله ميان نقاط توليد با مراکز مصرف افزايش يافته است و اين بسته بندي که محصولات غذايي را سالم و قابل مصرف نگه داشتند و آن را در اختيار آحاد بشر قرار مي دهد. بدون بسته بندي هيچ خبري از محصولات پودري، ژله اي و يا مايع نبود. شايد 50 سال پيش، پرتقال تنها در بهار و هندوانه تنها در تابستان يافت مي شد اما به لطف بسته بندي ما تمامي محصولات باغي را در تمامي فصول در اختيار داريم. علاوه بر آن مجبور به صرف وقت زياد براي خريد روزانه اين محصولات نيستيم و با هفته اي يکبار خريد، نيازهاي منزل را مرتفع مي سازيم. با افزايش جمعيت کشورها، نياز به مواد غذايي نيز افزايش يافته است که بدون کمک گرفتن از بسته بندي، ميزان ضايعات اين محصولات غيرقابل تصور است. در حالي که فعالان محيط زيست دم از مضر بودن بسته بندي هاي مصرف شده براي محيط زيست مي زنند. قدرت تخريب محيط زيست از ضايعات غذايي، حداقل 10 برابر بيشتر از مواد بسته بندي است و تازه در اين ميان، از اثر گاز متان که انتشار آن ناشي از فساد مواد غذايي است، نمي توان به سادگي گذشت. تنها 10 درصد از انرژي مورد استفاده براي توليد محصولات غذايي به بسته بندي آنها اختصاص دارد. حال آن را مقايسه کنيد: 50 درصد انرژي براي توليد غذا، 10 درصد براي حمل و نقل و 30 درصد براي خريداران محصولات  و وقت و انرژي که آنها صرف رفتن از منزل به فروشگاه ها و پخت غذا مي کنند.

در بريتانيا سالانه در حدود 100 ميليارد انواع محصولات توليد مي شود که براي محافظت و عرضه بهينه آنها، تنها 7/4 ميليون تن بسته بندي احتياج است. در بسياري از مواقع بسته بندي نقشي بسيار فراتر از آنچه ما مي بينيم بر عهده دارد که از آن جمله مي توان به تسهيل در استفاده از محصول و استفاده تا آخرين قطره از محصول، اشاره کرد. جالب اينجاست که در بسياري از موارد، استفاده از بسته بندي به موجب قوانين مختلف ضروري مي شود. به عنوان مثال، بسته بندي هاي خاص براي محصولاتي که نبايد توسط کودکان مصرف شوند، داراي نوار پلمپ است و يا به شکلي با فشار زياد باز مي شود که از عهده يک کودک خارج است. بسته بندي هاي ديگري نيز براي اطلاع رساني و يا هشدار در مورد جنبه هاي مختلف يک محصول ابداع شده اند.

يک خيار را در نظر بگيريد. خيار پس از 3 روز در شرايط عادي رطوبت خود را از دست داده و غير قابل مصرف و به اصطلاح پلاسيده مي شود. ولي با 5/1 گرم بسته بندي مي توان آن را تا 14 روز تازه و قابل مصرف نگه داشت. با استفاده از بسته بندي، ضايعات انگور تا 20 درصد کاهش يافته است. هم اکنون تنها 1 درصد از سيب زميني تا عرضه به مصرف کننده تبديل به ضايعات مي گردد. آيا مي توان محصولي را يافت که به بسته بندي احتياج نداشته باشد؟ بدنيست بدانيد که بسته بندي تنها 3 درصد از زباله هاي دفن شده را تشکيل مي دهد و هر منزل مسکوني هرهفته 23 کيلوگرم انواع زباله توليد مي کند که از اين ميزان تنها 4 کيلوگرم مربوط به بسته بندي است. از اين 4 کيلوگرم نيز حداقل 60 درصد بازيافت مي شود. زباله هاي منازل تنها 9 درصد از کل زباله هاي توليدي کشور را تسکيل مي دهد و از اين مقدار تنها 2 درصد مربوط به بسته بندي است. مشکل اينجاست که ما همواره به سطل هاي زباله پر از بطري هاي نوشيدني، ليوان ها و قوطي هاي، تيوب ها و کارتن ها مي نگريم و آنها را دشمن خود قلمداد مي کنيم در حالي که تمامي آشاميدني هاي گوارا در همين بسته بندي ها عرضه مي شوند و عدم وجود بسته بندي به معني عدم وجود محصول و محروم بودن ما از يک نوشيدني گواراست. بسته بندي پيش از اين که يک فرآورده لوکس باشد، يک ضرورت است و تا ميزان بسيار زيادي قابليت بازيافت دارد. حتي در صورت بازيافت نشدن نيز به راحتي قابليت فشرده شدن و اشتغال حداقل فضاي ممکن را داراست. هم اکنون در بسياري از کشورها، برنامه هاي جامع جمع آوري و تفکيک زباله ها در حال اجراست و اين امر بازيافت را بسيار تسهيل مي کند. در برخي کشورهاي توسعه يافته، با سوزاندن زباله ها، انرژي برق حرارتي توليد مي شود که در اين صورت بسياري از قطعات کوچک بسته بندي هاي قابل اشتعال را مي توان درون زباله ها رها کرد تا با سوختن موجب توليد انرژي شوند. ذکر اين نکته حاکي از ماهيت انرژي زايي بسته بندي است.

صنايع و چالش هاي خاموش بسته بندي
مدنيت يا شهرنشيني، دليل پديدار شدن دولت ها و قوانين، اهرم هاي اجرايي و نظارتي دولت ها شناخته مي شوند. با افزايش نگراني هاي زيست محيطي، استفاده از اين اهرم ها در جهت رهايي از اين نگراني هاي جديد، شدت گرفته است. تا جايي که دغدغه اصلي بسياري از طراحان بسته بندي و بخش هاي تحقيقات و توسعه کارخانجات صنعتي، يافتن راه حل هاي نو براي کاهش استفاده از انرژي و البته استفاده بهينه از بسته بندي است. طراحي بسته هاي مواد غذايي در اندازه هاي متفاوت و بسته بندي هاي قابل استفاده پس از اتمام محصول، گام هايي در همين زمينه هستند. صنايع پتروشيمي را مي توان از اصلي ترين تامين کنندگان ملزومات بسته بندي به شمار آورد و تقريبا در تمامي محصولات توليدي داراي بسته بندي، ردپايي از آن را مي توان يافت. اين صنايع نيز با درک نيازهاي جوامع امروزي و در جهت پاسخ گويي به نيازهاي قانوني، دست به کار شده و مواد اوليه را به گونه اي طراحي مي کنند که در مرحله بازيافت حداکثر بازده را داشته باشند. از اين دست مواد مي توان به PET اشاره داشت که شاهکار پتروشيمي بوده و 100 درصد قابل بازيافت است.

نقش دولت ها
به طور طبيعي با شنيدن واژه دولت به ياد وضع قوانين آن هم از نوع بازدارنده و تنبيهي مي افتيم اما در مورد محيط زيست اين نقش را بايستي چيزي بسيار فراتر و جامع تر ارزيابي نمود. از جمله فعاليت هايي که دولت بايد بر آن اهتمام ورزد، فرهنگ سازي در زمينه بازيافت و استفاده از اهرم هاي تبليغاتي براي تشويق مردم به اين امر است و حتي فراتر از آن بايد با برنامه ريزي صحيح، جوامعي را که در آن ها استفاده از محصولات بازيافت شده کاري دور از شان تلقي مي شود، اصلاح گردد و استفاده از محصولات بازيافت شده بايد افتخار آميز قلمداد شود. فرزندان ما، آينده اين جوامع هستند از اين رو فرهنگ سازي از سنين دانش آموزي مي توان بسيار اثرگذار باشد.
ايجاد مراکز بازيافت توسط شهرداري ها، امري است بسيار پسنديده اما پسنديده تر از آن، ترغيب شهروندان به حفظ کيفيت مواد قابل بازيافت و عدم آلوده کردن آن به ديگر موارد در جهت داشتن مواد بازيافت شده با کيفيت بالاتر است.

هرم بسته بندي
بسته بندي براي بسياري از اقلام داراي مصرف روزانه، يک ضرورت اجتناب ناپذير است ولي همين ضرورت براي برخي افراد جامعه، نوعي تجمل بي موردمحسوب مي شود که البته در مواردي به واقع صادق بوده و نيازمند بازنگري است. برخي کالاها اصولا ماهيت هديه داشته و يک هديه را نمي توان به صورت فله و با ظاهر نازيبا به کسي عرضه کرد. تعداد اين کالاها و ميزان توليد آنها در بسياري از کشورها با توجه به فصل اعياد ملي يا مذهبي، متفاوت است ولي قدر مسلم اين است که هيچ گاه ميزان توليد اين اقلام هيچ گاه از يک محدوده خاص تجاوز نکرده و باعث هدر رفتن منابع چنداني نمي شود. در هرم پيرامون، ليست 73 کالاي توليدي در گروه هاي متفاوت مشاهده مي شود. کالاهايي که با رنگ زرد مشخص شده اند، محصولاتي هستند که استفاده از بسته بندي براي آنها کمي بيش از حد نياز است. اين کالاها در کل تنها 3 درصد از کل اقلام خريداري شده توسط خانوار را تشکيل مي دهند.

پيش تر از کاهش ميزان بسته بندي مورد استفاده در صنايع مختلف طي 20 سال اخير گفتيم. بد نيست در اين مورد توجه شما را به چند مثال بسيار پر مصرف جلب مي کنيم.

در دهه 1970، هر بطري يک ليتري مايعات شوينده، 120 گرم وزن داشت که اين رقم در سال 2008 به 43 گرم کاهش پيدا کرده است. در همان زمان قوطي هاي سوپ آماده 400 گرمي، 90 گرم وزن داشتند در حالي که امروزه اين عدد با  46 درصد کاهش به 49 گرم رسيده است. ظروف 165 گرمي ماست از 12 گرم به 4 گرم کاهش پيدا کرده اند. بطري هاي 2 ليتري اب گازدار از 58 گرم به 40 گرم رسيده اند. قوطي هاي فلزي نوشيدني از 60 گرم به 14 گرم کاهش يافته اند. بطري هاي 275 ميلي ليتري ماءالشعير از 45 گرم به 6/17 گرم رسيده و در نهايت بطري هاي شيشه اي نيم ليتري شير از 538 گرم به 186 گرم رسيده اند.

اطلاع رساني
بسياري از مردم از نقش بسته بندي در زندگي خود بي اطلاع هستند. همين عدم آگاهي مي تواند پيامدهاي زيست محيطي منفي بسياري در پي داشته باشد. همان گونه که تا کنون داشته است. آمار رسمي دولت انگلستان حاکي از ضايعات 30 درصدي مواد غذايي در اين کشور است. اين در حالي است که با استفاده بيش تر از بسته بندي هاي بهينه، اين رقم را تا ميزان قابل توجهي مي توان کاهش داد.

ارسال شده توسط : محقق سایت ایران هولوگرام - ٥  تیر , ١٣٩٠