در زمره نقش هايي که بسته بندي بايد به عهده گيرد، مي توان از نقش حفاظتي آن در مقابله با هجوم حشرات وفساد ميکروبي (به ويژه در مورد مواد غذايي) نام برد. تراوايي (نفوذپذيري) بسته بندي يا به دليل سوراخ هاي کوچک حاصل از توليد ناقص و يا به علت شکاف ها و ترک هايي که در نتيجه تا کردن، خم کردن وتغيير شکل مواد بسته بندي و همچنين دربندي نادرست (مثلا منفذهاي موجود در لايه چسب در پاکت هاي کاغذي) يا نقص کار به هنگام سيل حرارتي پلاستيک ها و يا اتصال قطعات بسته هاي فلزي به هم رخ مي دهد. مثلا حفره هاي ميان دو قطعه اي که به گونه نادرستي به يکديگر متصل شده اند، يا شيار مقواهاي کروگيت مي تواند راه تنفسي براي تخم حشرات و ميکروب ها به وجود آورد. اين گونه نواقص در بسته هاي حجيم محصولاتي مانند ميوه و سبزي مي تواند ضايع شدن فرآورده بسته بندي شده و تهاجم جوندگان و حشرات را به همراه داشته باشد. چنين ريسکي به ماهيت خود به ماهيت خود مواد غذايي و همچنين به نوع بسته بندي بستگي دارد، براي مثال، هر چه قابليت نفوذپذيري عطر و بو مواد غذايي بيشتر باشد، به همان نسبت احتمال جذب حشرات و جوندگان نيز افزايش مي يابد. مواد سخت با سطوح صيقلي اين احتمال که اين گونه جانوران بتوانند راه تفوذي براي تهاجم بيابند را کاهش مي دهند. بنابراين، مقاومت پلي پروپيلن جهت دار شده (OPP با ضخامت با ضخامت 30) و پلي استر (PETP با ضخامت 50) در برابر جوندگان بيش از پلي اتيلن ( LDPE) , فيلم سلولز يا پلي استايرن (PS با ضخامت 50) است. به نظر مي رسد پلي وينيل کلرايد (PVC با ضخامت 60) بدون نرم کننده ها در مقابل حشرات نفوذ کننده به داخل لايه مواد بسته بندي مقاوم باشد. ظروف شيشه اي و فلزي به دليل ماهيت آنها در مقابل چنين تهاجماتي 100 درصد ايمن هستند. همچنين اگر کاغذ را با پلاستيک پوشش دهيم، مقاومتش بيشتر مي شود. اغلب مي توان با استفاده از حشره کش ها، بازرسي منظم، استريل کردن، رعايت بهداشت ساختمان ها وافراد مشغول به کار، از آلودگي و سرايت ميکروب ها جلوگيري کرد.

از مخلوط پايريتن با 10 درصد پيپرونيل بوتوکسيد. مي توان به عنوان حشره کش استفاده کرد. هنگامي که ذخيره سازي دراز مدت مد نظر باشد، براي محدود ساختن نفوذ اسپري ها به داخل مواد غذايي، مي توان ترکيبات مناسبي از قبيل آنچه براي سوپ هاي خشک و پورد کاکائو استفاده مي گردد، به وجود آورد و از آنها بهره جست. يک نوع از چند لايه هاي مناسب در اين مورد مي تواند کاغذ پارشمنت 40g/m ، چسب (g/m 11) ، آلومينيوم (ضخامت 9) و آينومر (g/m 23) باشد که پس از گذشت 12 ماه هيچ تراوش و نفوذي در آن مشاهده نشده است. چنين احتياط هايي به خصوص در آب و هواي گرم و مرطوب که خطر آلودگي بيشتر است. اهميت بسياري دارد. تغييرات دمايي که بسته ها در طي حمل و نقل و ذخيره سازي در طول ماندگاري قفسه اي خود در معرض آن قرار مي گيرند، مي تواند موجب تراکم بخار آب بر سطوح داخلي بسته ها گردد و محيط مناسبي براي رشد ميکروارگانيسم ها به وجود آورد و در نتيجه فساد سريع تر کالا را به همراه داشه باشد. بهداشت مواد غذايي ضرورتا بايد با بهداشت مواد بسته بندي هماهنگ باشد، در استفاده مجدد از کيسه ها، سطل ها، جعبه ها و مانند آن بايد احتياط هاي لازم را در هنگام انبار و ذخيره سازي براي جلوگيري از شيوع آلودگي در پيش گرفت. نابودسازي به وسيله متيل برومايد(CH3 Br) يا فسفين (PH3)، يکي از راه هاي کنترل حشرات است. قرص هايي که از خود فسفين متصاعد مي کنند در کيسه هاي حاوي بادام زميني قرار داده مي شوند و ليموها به وسيله ديفنيل نگهداري مي شوند. دوز مصرفي حشرکش ها نبايد به حدي باشد که براي مصرف کنندگان خطرناک باشد. استفاده از مخلوط هاي نيتروژن و دي اکسيد کربن براي به دست آوردن اتمسفر بدون اکسيژن (بسته بندي با هواي اصلاح شده MAP) ، دوره کوتاه حرارت دهي تا بيش از 58 درجه سانتي گراد يا ذخيره سازي در دماهاي پايي 5-0 ، مي توانند به طور قابل ملاحظه اي هجوم ميکروبي را کاهش دهند. تابش هاي يونيزه کننده ( Gy500-200) نيز باعث مرگ ميکروب ها مي شوند و داراي خواص استريل کننده مي باشند.

عموما آلودگي مواد غذايي پس از بسته بندي، نتيجه جابه جايي نامناسب و ضعيف در هنگام حمل و نقل يا چيدن در قفسه ها مي باشد.

آثار زيان بار ديگر، نتيجه عوامل خارجي نبوده، بلکه حاصل آلودگي مواد بسته بندي قبل از آنکه محصول بسته بندي شود، مي باشند. در طي توليد، ذخيره سازي و حمل ونقل بسته هاي خالي و در حين فرايند بسته بندي ممکن است باکتري ها و کپک ها موجب عفونت و آلودگي گردند. بسته هاي شيشه اي هنگام توليد در دماي زياد به طور کامل استريل مي شوند و سپس از کوره خارج مي شوند. آلودگي فقط در هنگام سرد شدن يا ذخيره سازي امکان بروز مي يابد. پلاستيک ها در دماهاي کم 150-100 شکل مي گيرند و ساخته مي شوند، اما به نظر مي رسد که همين حرارت دهي مختصر براي استريل کافي مي باشد. عفونت هايي که کپک ها و مواد ميکروبي پديد مي آورند، نتيجه ميکرواروگانيسم هاي هوازي مي باشد. هواي آکنده از ميکروب و غبار مي تواند به طور قابل ملاحظه اي در آلودگي پلاستيک ها سهيم باشد، به ويژه زماني که به دليل اصطکاک بارهاي الکترواستاتيک موجود باشند. ذخيره سازي بسته بندي در مجاورت موادي که بالقوه عفوني هستند (مانند گوشت بره، نان، پنير) ، مي تواند باعث افزايش سطح ميکروبي آنها گردد. به نقل از هيس، در بازرس ي250 بسته از 16 نانوايي به طور پيوسته 1 تا 6 ميکروب در هر دسيمتر مربع ديده شده است.

عدم رعايت بهداشت کارکنان مي تواند در ايجاد آلودگي به وسيله اشرشيا کولي و استافيلوکوک موثر باشد. استفاده از مواد بسه بندي تميز در لفاف پيچي مواد غذايي غير استريل، يک ضرورت است، لازم نيست آنها حتما استريل شده باشند. گوشت و فراورده هاي گوشتي از قبيل نان شيريني هاي گوشتي، همواره داراي آلودگي سطحي به ميزان 105 تا 104 ميکروب در هر cm2 را تشکيل مي دهند که مي توان در بسته بندي فراورده هاي گوشتي تازه از اين مقدار چشم پوشي کرد. شير پاستوريزه به طور متوسط در هر ليتر، حاوي 103 ميکروب مي باشند. با در نظر داشتن دوره کوتاه نگهداري که چند روز يا يک هفته مي باشد، چند عدد ميکروب، در هر cm2 از سطح بسته بندي ( به جز E.Coli) امري پذيرفتني است.

منطقي نيست که مواد بسته بندي بدون ميکروب را براي بسته بندي سبزيجات و ميوه ها امري ضروري ولازم به شمار آوريم. البته محدوديت هايي در مورد مواد غذايي داراي بسته بندي اوليه وجود دارد که از 10 تا حداکثر 50 ميکروب و در هر سانتي متر مربع cm2 است، اساسا وجود باکتري هاي روده اي ، مجاز نيست. به طور خلاصه، توليد کننده بايد قادر باشد تا الزامات قانوني مربوط به کيفيت ميکروبي مواد غذايي را مراعات و تضمين نمايد. برعکس، در مورد فرآورده هاي استريل بايد مقرارت مربوط به مواد غذايي و بسته بندي آنها دقيقا رعايت شود.

حتي يک ميکروب در cm2 از بطري شيشه اي که در طي فرايند سردشدن دچار اين آلودگي مي شود، براي بسته بندي کردن شير استريليزه شده اي که به مدت طولاني (3ماه) نگهداري مي شود، مجاز و قابل قبول نيست. مثالي که در پي مي آيد، شرايط جعبه هاي مورد مصرف در بسته بندي شير UHT را نشان مي دهد. در نظر بگيريد که يک مورد شکايت در هر هزار بسته يک ليتري قابل قبول باشد، بنابراين در هر 1000 بسته بيش از يک ميکروب در سطح داخلي بسته ظاهر نخواهد شد(فرض کنيم که خود شيرعاري از ميکروب باشد). براي ممانعت از خطر بيشتر و به دلايل ايمني و بهداشتي، بايد کاهشي حداقل معادل 10 اعمال شود تا بتوان از بسته هاي يک ليتري که به طور متوسط حاوي 10 ميکرب (1تا2 ميکروب درهر cm2، يعني 6 تا 12 ميکروب در cm2 6؛ وقتي که سطح جانبي حجم يک ليتر، حدود cm2 6 مي باشد) باشند، بهره گرفت. به منظور حصول اين ميزان ميکروب کشي در ماشين هاي بسته بندي پرسرعت، لايه نازکي از مايع 30 درصدي پراکسيد هيدروژن بر روي صفحات مقوايي داراي پوشش پلاستيک پاشيده مي شود. سپس با دمين هوا در دماي 80 درجه سانتي گراد بر روي صفحه ها، اين لايه زدوده مي شود. در مورد شير، چنانچه شروع کار با شير پاستوريزه حاوي 10 ميکروب در ليتر باشد، عامل کاهش حداقل 10 اعمال مي گردد.

پس در مي يابيم که بسته بندي غذايي به دلايل زير از اهميت زيادي برخوردار است.
1. حفاظي در مقابل نفوذ حشرات و جانوران موذي
2. حفاظي در مقابل آلودگي حاصل از ميکروارگانيسم ها (آلودگي ثانويه فرآورده ها)

بنابراين، در مورد محصولات استريل، سطوح بسته بندي بايد عاري از ميکروب باشد. در بسته بندي محصولات غيراستريل، يعني پلاستيک ها (نهايي ترين مواد بسته بندي پلاستيکي) فقط مراعات احتياط هاي سنتي (کلاسيک) ضرورت دارد. در بسته بندي محصولات استريل، غالب بسته بندي هاي پلاستيکي را (برخلاف بسته بندي هاي شيشه اي وفلزي) نمي توان پس از پر کردن به وسيله عمليات گرمايي، استريل کرد. همان طور که قبلا گفته شد، استريليزه کردن بعدي توسط تشعشع و با استفاده از تابش هاي يونيزه کننده هميشه امري انجام شدني نيست، زيرا ممکن است طعم فراورده را تغيير دهد يا خصوصيت بسته بندي پلاستيکي را دراثر تغييرات مربوط به رفتار مهاجرتي پس از تشعشع دستخوش تغيير نمايد.

بنابراين، در صورت ضرورت مي توان بسته هاي فلزي و شيشه اي را پس از پر کردن و دربندي، استريليزه کرد که اين عمل، آزمايش سيل (مهر و موم) صحيح بسته ها را نيز در بر دارد. تا آنجا که به پلاستيک ها مربوط مي شود، ترجيحا استريليزه کردن مراحل ابتدايي آماده سازي به مورد اجرا در مي آيد. در اينجا لازم است تکنيک هاي مختلف را در نظر بگيريم تا بتوانيم نسبت به تمامي آثار ثانويه و بالقوه, ديدي جامع داشته باشيم. استريليزه کردن بسته بندي هاي پلاستيکي خالي (يا مواد پلاستيکي به طور اعم) توسط اشعه هاي ، بخار و هواي گرم، روش هاي موثر هستند. اما اين گونه آماده سازي ها مي توانند موجب تغيير رنگ و همين طور تغيير استحکام کششي مواد گردند.

در استريليزه کردن با هواي گرم و خشک، نابودي ميکروب ها روشي که ذکر مي شود به بهترين وجه حاصل مي گردد.160 دقيقه در دماي 160 درجه سانتي گراد يا 60 دقيقه در دماي 170 درجه سانتي گراد يا 30 دقيقه در دماي 180 درجه سانتي گراد. مدت هاي ذکر شده به اين دليل طولاني هستند که هواي گرم به آهستگي حرارت را منتقل مي نمايد. تعداد کمي از پلاستيک ها از قبيل نايلون 6 يا تفلون در برابر دماي زياد، مقاوت خواهند کرد (از پلاستيک ها در بخش بسته بندي استفاده نمي شود). ولي بقيه اکثرا شکل طبيعي خود را از دست مي دهند يا ذوب مي شوند.

استرليزه کردن با بخار، به 20 دقيقه زمان در دماي 120 درجه سانتي گراد نياز دارد. در اين مورد نيز پلي استايرن و پلي استرهاي مفيد، پيچش پيدا کرده و تغيير شکل مي دهند، پلي پروپيلن به رنگ سفيد شيري در مي آيد و البته اين گونه تغيير رنگ ها بر تغيير ساختار (مواد) دلالت دارد. براي استريليزه کردن با اشعه هاي ؛ دوز KGY 25 توصيه مي شود. جدول 6-2 بيانگر تغيير استحکام کششي به عنوان تابيع از دوز تابشي مي باشد. همچنين توجه داشته باشيد که تشعشع در سطوح پايين تر، باعث تغييرات بيشتر در استحکام کششي مي شود و اين موضوع به دليل آن است که اکسيژن موجود در هوا طي تشعشع، فرصت کافي براي انتشار به داخل پلاستيک و ايجاد اکسايش را دارد. در مورد PVC , اسيد هيدروکلريک به سرع توليد شده و منجر به برخي واکنش هاي ثانويه مي گردد. علاوه بر اين PVC تمايل به رنگ باختن دارد و به راحتي رنگ خود را از دست مي دهد.

ارسال شده توسط : محقق سایت - ٥  بهمن , ١٣٩٠